Een initiatief van samenwerkende begrazingsbedrijven

Betrouwbare kennis over
schapenbegrazing in natuurbeheer

Heide

Periodieke begrazing in het heidelandschap

Schaapskuddes en heidevelden gaan al eeuwen samen in Nederland. Deze unieke combinatie zorgt voor vitale heide met een hoge natuurwaarde. Veel typen heides kunnen profiteren van schapenbegrazing: 

  • voedselarme stuifzanden met vegetaties van Buntgras en korstmossen
  • droge heides op stuifzanden tot leemhoudend zand met Nachtzwaluwen en Zandhagedissen
  • natte heides met Klokjesgentianen, Gentiaanblauwtjes en Zonnedauw
  • hoogveenvegetaties met Beenbreek of Veenpluis
  • schraalgraslanden met Muizenoortje en Mannetjesereprijs
  • uitgedunde bosranden voor geleidelijke overgangen van heide naar bos met mantel- en zoomvegetaties

Door gebieden gefaseerd in ruimte en tijd te begrazen, krijgen kruiden de kans om in bloei te komen en zaad te zetten. Eventuele verstoring van grondbroedende vogels en herpetofauna blijft zo beperkt. Er worden vooraf in samenspraak met beheerders streefbeelden bepaald, waarbij vergrassing en verbossing van terreinen strategisch worden aangepakt en de hei weer structuurrijk en gevarieerd wordt. Delen met kwetsbare flora of fauna worden in gevoelige periodes van het jaar ontzien door met een lichte graasdruk te begrazen. In een begrazingsplanning wordt aan het begin van het begrazingsseizoen de benodigde graasdruk en de tijdstippen van begrazing voor de verschillende vegetaties vastgelegd.

Van herstel naar onderhoud

De sturing van de herder met zijn honden of door middel van tijdelijke rasters (flexinetten) speelt bij begrazing een sleutelrol. Ongewenste vegetaties, vaak dominanties van Pijpenstrootje of Bochtige smele, kunnen zo gemakkelijk worden doorbroken en worden teruggebracht tot verhoudingen die weer in balans zijn en in overeenstemming met de criteria van het natuurbeheertype. Het dichtgroeien van de heide met boomopslag kan effectief met de schaapskudde worden tegengegaan, waar nodig door aanvullend beheer met takkenschaar en bosmaaier door de herder. Dikke strooisellagen worden pleksgewijs opgeruimd door mineralisatie na het opengrazen van de vegetatie en het laten vallen van mest en urine. Door het selectieve grazen en het natuurlijke gedrag van schapen wordt de vegetatie overal anders begraasd, waardoor de variatie in hoogte, structuur en leeftijd van Struikhei toeneemt. Begrazing van oude Struihei zal deels voor nieuwe uitlopers zorgen, deels voor afsterven, waarmee gaten in de hei ontstaan en daarmee ruimte voor ontwikkeling. Tussen de heistruiken zullen zich lage grazige vegetaties ontwikkelen terwijl er open zandige plekken op en langs schapenpaadjes ontstaan. Zo ontstaan heterogene patronen in vegetatiestructuren en bodemomstandigheden en krijgt men diverse micro-habitats op het niveau van de vierkante meter.

Met het in gang zetten van bovengenoemde processen zal er een toename van gunstige kiemingsomstandigheden optreden en komt er dus meer ruimte voor karakteristieke heideflora om zich te vestigen. Vlinders, bijen, sprinkhanen, vogels, reptielen en andere fauna die afhankelijk zijn van bepaalde soorten of structuren, vinden weer geschikte habitats om te foerageren en zich voort te planten.

Ecologische verbindingen

Geïsoleerde heideterreinen worden door een rondtrekkende schaapskudde ecologisch gezien met elkaar verbonden door het transport van zaden en zelfs kleine fauna. Hierbij speelt grootte van het gebied geen rol: juist ook postzegels kunnen gemakkelijk in de begrazingsplanning worden opgenomen. Open gekapte corridors tussen terreinen worden opengehouden en krijgen de ruimte hun eigen specifieke levensgemeenschappen te ontwikkelen.

 

Download:  FACTSHEET Schapenbegrazing en heidebeheer (0.3MB)

English download: FACTSHEET Sheep grazing and heath management (0.3 MB)

 

Publicaties

  • Heidelandschap in ontwikkeling (2014): brochure voor beheerders uitgegeven door OBN / VNBE, waarin kennis vertaald wordt naar de praktijk om de biodiversiteit van de droge heide te herstellen en handvatten geeft om kansen in het veld te herkennen.

Video’s

  • Impressie van de begrazing op de Eckeltse Bergen in juni 2014 voor de Stichting Het Limburgs Landschap (start begrazing in 2013). (Compositie van amateurbeelden door Pieter van Schijndel)
  • Impressie van gescheperde begrazing op de Hamert in juli 2014 voor de Stichting Het Limburgs Landschap. (Compositie van amateurbeelden door Pieter van Schijndel)
  • Het leggen van ecologische verbindingen pur sang: een kudde op de hei van de Vredepeel (van gemeente Venray) loopt al grazend via allerlei wegbermen en bosranden dwars door Venray naar Natura 2000-gebied Boschhuizerbergen (van Stichting Het Limburgs Landschap) te Oostrum. Juli 2014. (Compositie van amateurbeelden door Pieter van Schijndel)

 

begrazing op de Loonse en Drunense Duinen

Kempische heideschapen grazen dominanties met Bochtige smele open op de Loonse en Drunense Duinen voor Natuurmonumenten